27-2-2026
Προς την Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων Περιφέρειας Ηπείρου
Θέμα: Περιφερειακή στρατηγική για την ύπαιθρο και την ανθεκτικότητα.
27/2/2026
Η Ήπειρος βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σύνθετη και εξελισσόμενη κρίση που αφορά την ύπαιθρο. Η συνεχιζόμενη πληθυσμιακή συρρίκνωση, η γήρανση του πληθυσμού και η σταδιακή εγκατάλειψη οικισμών συνιστούν μια πραγματικότητα με σοβαρές κοινωνικές και αναπτυξιακές επιπτώσεις. Τα φαινόμενα αυτά επηρεάζουν άμεσα τη συνοχή των τοπικών κοινωνιών και την προοπτική βιώσιμης ανάπτυξης της Περιφέρειας.
Η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένα από την κατάσταση των υποδομών. Οι περιοχές της Ηπείρου έχουν πληγεί από τα συνεχή και ισχυρά κύματα κακοκαιρίας, με την κατάσταση να παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Η υποβάθμιση της προσβασιμότητας και η αυξανόμενη ευαλωτότητα βασικών δικτύων, και ιδιαίτερα του επαρχιακού οδικού δικτύου, εντείνουν τις τάσεις εγκατάλειψης. Οι πρόσφατες εκτεταμένες ζημιές ανέδειξαν ότι πολλές περιοχές δεν είναι μόνο δημογραφικά αποδυναμωμένες, αλλά και ανεπαρκώς θωρακισμένες απέναντι σε φυσικές πιέσεις και ακραία φαινόμενα.
Διαμορφώνεται έτσι ένας φαύλος κύκλος, όπου η μείωση του πληθυσμού οδηγεί σε περιορισμό επενδύσεων και υποδομών, ενώ η υποβάθμιση των υποδομών επιταχύνει περαιτέρω την εγκατάλειψη. Η ασφαλής και αξιόπιστη μετακίνηση αποτελεί βασική προϋπόθεση για την καθημερινή ζωή, την πρόσβαση σε υπηρεσίες και την ίδια την απόφαση παραμονής ή εγκατάστασης.
Η αντιμετώπιση της ερημοποίησης της υπαίθρου απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει τη δημογραφική και κοινωνική πολιτική με τον σχεδιασμό ανθεκτικών και λειτουργικών υποδομών. Το ζήτημα πλέον δεν είναι μόνο τεχνικό· είναι βαθιά πολιτικό και κοινωνικό.
Προτεινόμενοι άξονες πολιτικής και κατευθύνσεις παρέμβασης
Η αντιμετώπιση της ερημοποίησης της υπαίθρου απαιτεί μια συνεκτική και πολυεπίπεδη πολιτική προσέγγιση, η οποία θα συνδυάζει κίνητρα εγκατάστασης, ενίσχυση των βασικών υπηρεσιών, στήριξη της τοπικής οικονομίας και αναβάθμιση των υποδομών. Ταυτόχρονα η μετάβαση από τη διαχείριση των ζημιών σε έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό ανθεκτικότητας και πρόληψης αποτελεί απαραίτητη προσαρμογή στις νέες συνθήκες και βασική προϋπόθεση για τη βιώσιμη ανάπτυξη της περιοχής.
Κίνητρα εγκατάστασης και στήριξη πληθυσμού
Στο πεδίο των κινήτρων εγκατάστασης, είναι αναγκαία η υιοθέτηση στοχευμένων οικονομικών ενισχύσεων για νέες οικογένειες, η ανάπτυξη στεγαστικών προγραμμάτων για τη διευκόλυνση της μόνιμης κατοικίας, καθώς και η πρόβλεψη φορολογικών ελαφρύνσεων για κατοίκους ορεινών και μειονεκτικών περιοχών ανεξαρτήτου ηλικίας. Ταυτόχρονα είναι χρήσιμη, με πρωτοβουλία της Περιφέρειας και σε συνεργασία με Δήμους και Τοπικές Κοινότητες, η συλλογή και επικαιροποίηση στοιχείων σχετικά με κενές ή εγκαταλελειμμένες κατοικίες και διαθέσιμες προς αξιοποίηση εκτάσεις γης.
Ενίσχυση βασικών υπηρεσιών
Απαιτείται η ουσιαστική ενίσχυση των βασικών υπηρεσιών διαβίωσης, με έμφαση στη λειτουργική αναβάθμιση των δομών υγείας, συμπεριλαμβανομένων των αγροτικών ιατρείων και της τηλεϊατρικής, στη διατήρηση και ενίσχυση των σχολικών μονάδων, καθώς και στην ανάπτυξη κινητών κοινωνικών υπηρεσιών.
Εργασία και τοπική οικονομία
Ιδιαίτερη σημασία έχει η στήριξη της εργασίας και της τοπικής οικονομίας, μέσα από την ενίσχυση του αγροδιατροφικού τομέα, την προώθηση της τοπικής επιχειρηματικότητας και τη δημιουργία αποκεντρωμένων δομών εργασίας, όπως κόμβοι τηλεργασίας σε οικισμούς της υπαίθρου.
Ψηφιακές και φυσικές υποδομές
Η κατεύθυνση αυτή οφείλει να πλαισιώνεται από την αναβάθμιση των ψηφιακών και φυσικών υποδομών, με καθολική πρόσβαση σε γρήγορο διαδίκτυο και βελτίωση του οδικού δικτύου και των συγκοινωνιών.
Προγράμματα επανακατοίκησης
Απαιτείται η ανάπτυξη ειδικών προγραμμάτων επανακατοίκησης, με τη διεκδίκηση της ένταξης όλων των απομακρυσμένων περιοχών της Ηπείρου σε εθνικά προγράμματα μετεγκατάστασης και την υλοποίηση δράσεων εγκατάστασης νέων κατοίκων.
Περιφερειακός σχεδιασμός και κρίσιμες παρεμβάσεις
Στο πλαίσιο αυτό, προτείνεται η διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου Περιφερειακού Σχεδίου για την Ύπαιθρο, το οποίο θα ενσωματώνει δημογραφικές πολιτικές, κοινωνικές υπηρεσίες και παρεμβάσεις σε υποδομές και ανθεκτικότητα.
Οδικό δίκτυο και ανθεκτικότητα
Κρίσιμη προτεραιότητα αποτελεί η άμεση αποκατάσταση και θωράκιση του επαρχιακού οδικού δικτύου, με καταγραφή των ζημιών, ιεράρχηση των αναγκών και υλοποίηση έργων που θα υπερβαίνουν τη λογική της απλής αποκατάστασης, ενσωματώνοντας κριτήρια ανθεκτικότητας.
Προσβασιμότητα και χωρική συνοχή
Απαιτείται η ουσιαστική ενίσχυση της προσβασιμότητας, μέσω της καλύτερης διασύνδεσης των οικισμών με βασικές υπηρεσίες, της αναβάθμισης της συγκοινωνιακής κάλυψης και της ειδικής μέριμνας για απομακρυσμένες και ορεινές περιοχές.
Ψηφιακά εργαλεία
Στην κατεύθυνση αυτή, προτείνεται η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου ψηφιακού portal, σε συνεργασία Περιφέρειας, Δήμων και Τοπικών Κοινοτήτων, το οποίο θα συγκεντρώνει πληροφορίες για διαθέσιμες κατοικίες, δυνατότητες εργασίας και ανάπτυξης παραγωγικών δραστηριοτήτων, καθώς και για βασικές υπηρεσίες, όπως δομές υγείας και σχολικές μονάδες.
Παράλληλα, κρίνεται αναγκαία η συστηματική καταγραφή διαθέσιμων κατοικιών που δεν κατοικούνται, καθώς και εκτάσεων γης που παραμένουν αναξιοποίητες, με στόχο τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης εικόνας των δυνατοτήτων εγκατάστασης και οικονομικής δραστηριότητας.
Εργαλεία εφαρμογής της στρατηγικής
Στο πλαίσιο της ολοκληρωμένης στρατηγικής για την ύπαιθρο, προτείνονται η θεσμοθέτηση:
- Γραφείο Υποδοχής & Εγκατάστασης Νέων Κατοίκων: Θεσμοθέτηση δημοτικών υπηρεσιών για υποστήριξη εγκατάστασης (στέγαση, εργασία, υπηρεσίες). Οι υπηρεσίες αυτές μπορόύν να λειτουργούν ως κεντρικοί κόμβοι για την ενημέρωση, την υποδοχή και ομαλή ενσωμάτωση νέων κατοίκων.
- Κοινοτικά Υποστηριζόμενης Γεωργίας (ΚΥΓ) που διασφαλίζει την άμεση σχέση παραγωγού – καταναλωτή, σταθερό εισόδημα και δίκαιες τιμές για όλους,
- Τεχνικής βοήθειας σε μικρούς Δήμους: Εξειδικευμένη υποστήριξη και χρηματοδοτικά εργαλεία για ωρίμανση και υλοποίηση έργων.
- Διασύνδεσης παραγωγής- μεταποίησης- αγοράς με αξιοποίηση των δημόσιων υποδομών και της ερευνητικών αποτελεσμάτων που παράγονται από τα δημόσια Πανεπιστήμια και τα Ερευνητικά Κέντρα της χώρας.
Ταυτόχρονα είναι αναγκαία η στήριξη των Ενεργειακών Κοινοτήτων µε προτεραιότητα σύνδεσης στο δίκτυο για την μείωση ενεργειακού κόστους και την ενίσχυση την στήριξη των τοπικών κοινωνιών.
Χρηματοδότηση και ρόλος κεντρικού κράτους
Το κεντρικό κράτος οφείλει να ανταποκριθεί άμεσα, εξασφαλίζοντας επαρκή χρηματοδότηση τόσο για έργα ανθεκτικών υποδομών και αντιπλημμυρικής προστασίας όσο και για παρεμβάσεις ανάσχεσης της ερημοποίησης, με σαφή προτεραιοποίηση και στοχευμένη κατανομή πόρων. Οι παρεμβάσεις αυτές πρέπει να έχουν μόνιμο χαρακτήρα και πραγματικό αναπτυξιακό αποτύπωμα, ενισχύοντας την ασφάλεια και την κοινωνική συνοχή της Περιφέρειας.
Δείκτες παρακολούθησης (KPIs)
Η αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων προτείνεται να παρακολουθείται μέσω συγκεκριμένων δεικτών, όπως:
- η πληθυσμιακή εξέλιξη των ορεινών και απομακρυσμένων περιοχών,
- η προσβασιμότητα σε βασικές υπηρεσίες (υγεία, εκπαίδευση, γρήγορο internet),
- η κατάσταση του επαρχιακού οδικού δικτύου,
- η αξιοποίηση κατοικιών και γης,
- η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και εγκατάσταση πληθυσμού.
Διπλή στρατηγική παρέμβασης
Η συνολική αυτή προσέγγιση προϋποθέτει έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό που θα βασίζεται σε μια διπλή στρατηγική: αφενός στη δημογραφική και κοινωνική αναζωογόνηση της υπαίθρου και αφετέρου στη διασφάλιση ανθεκτικών και λειτουργικών υποδομών. Χωρίς την ενίσχυση του δεύτερου σκέλους, το πρώτο δεν μπορεί να επιτύχει.
Η αντιμετώπιση της ερημοποίησης της υπαίθρου αποτελεί ζήτημα ύψιστης σημασίας για το μέλλον της Ηπείρου και προϋποθέτει συντονισμένη δράση σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Η επιλογή δεν είναι τεχνική. Είναι πολιτική.
Οι παραπάνω προτάσεις κατατίθενται ως ένα συνεκτικό πλαίσιο πολιτικής, το οποίο τίθεται προς συζήτηση στην Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων, με στόχο την περαιτέρω επεξεργασία, εξειδίκευση και συμπλήρωσή του μέσα από τη συμβολή όλων των μελών της. Προτείνεται η Επιτροπή, μετά τη σχετική συζήτηση, να διαμορφώσει ένα σχέδιο απόφασης, το οποίο θα αποτυπώνει τις συγκλίσεις που θα προκύψουν και θα διαβιβαστεί προς το Περιφερειακό Συμβούλιο για περαιτέρω συζήτηση και λήψη απόφασης .
Στόχος η διαμόρφωση ολοκληρωμένου περιφερειακού πλαισίου πολιτικής για την αναζωογόνηση και ανθεκτικότητα της υπαίθρου, καθώς και την προώθηση τεκμηριωμένης παρέμβασης προς την κεντρική διοίκηση για την υλοποίηση σαφούς εθνικού σχεδίου στήριξης και χρηματοδότησης για την βιώσιμη ανάπτυξη της υπαίθρου.
Προτείνουμε επίσης, πριν την οριστικοποίηση των προτάσεων, να πραγματοποιηθεί οργανωμένη και ουσιαστική διαβούλευση με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς και την κοινωνία των πολιτών, κατόπιν σχετικής απόφασης του Περιφερειακού Συμβουλίου.
εισηγείται προς το Περιφερειακό Συμβούλιο τη συζήτηση του θέματος σε ειδική συνεδρίαση και τη διαβίβαση των προτάσεων που κατατέθηκαν, με
