2.1. Άξονας Πρωτογενούς Παραγωγής & Παραγωγικής Ανασυγκρότησης

Στη χώρα η αγροτική παραγωγή βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή. Η συνεχής οικονομική ύφεση, η αύξηση των τιμών των πρώτων υλών σε συνδυασμό με την ενεργειακή κρίση, την κλιματική αλλαγή αλλά και τα προβλήματα σχεδιασμού και εφαρμογής της νέας ΚΑΠ «πιέζουν» την αγροτική παραγωγή.

Η Ελλάδα δεν έχει επάρκεια σε αγροτικά προϊόντα και εισάγει το μεγαλύτερο μέρος των τροφίμων. Για παράδειγμα, η εγχώρια παραγωγή πατάτας καλύπτει το 75,8% των αναγκών, ο αραβόσιτος το 63,4%, τα φασόλια το 52,9 % και το μαλακό σιτάρι το 25%. Από την άλλη, στα ελληνικά τρόφιμα ζωικής παραγωγής τα αυγά καλύπτουν το 90% και τα κοτόπουλα το 87%, το αγελαδινό γάλα το 63% ενώ το χοιρινό κρέας το 30 % και το βόειο το 23,9%. (Στοιχεία που προβλέπεται να έχουν δραματική μείωση εξαιτίας της ενεργειακής κρίσης και της σε εξέλιξη καταστροφής του θεσσαλικού κάμπου).

2.1.α. Υφιστάμενη Κατάσταση στην Ήπειρο

Η αγροτική παραγωγή στην Ήπειρο αποτελεί σημαντικό κλάδο της ελληνικής παραγωγής, συμμετέχοντας σε ποσοστό 10% του ακαθάριστου Περιφερειακού Προϊόντος, ενώ συμβάλλει στο 17% της απασχόλησης. Ο αγροτικός τομέας αποτελεί σημαντικό πυλώνα της ανάπτυξης της Ηπείρου, με τα παραδοσιακά προϊόντα αγροδιατροφής να είναι από τους σημαντικότερους εξαγωγικούς τομείς της.

Παρά τη διάθεση σημαντικών πόρων, μέσω κυρίως των συγχρηματοδοτούμενων προγραμμάτων και σε μικρότερο βαθμό εθνικών προγραμμάτων, η σημερινή εικόνα της πρωτογενούς παραγωγής στην περιφέρεια Ηπείρου παρουσιάζεται προβληματική και προκαλεί ανησυχία για τη μελλοντική πορεία.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ μεταξύ 2009 και 2021 παρουσιάζεται μείωση του αριθμού αγροτικών εκμεταλλεύσεων και της χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης κατά 30% στην Ήπειρο.

Ενδεικτικά αναφέρεται πως μειώθηκαν κατά 22,3 % οι αμιγώς γεωργικές, κατά 21,6% οι αμιγώς κτηνοτροφικές και κατά 50,6% οι μεικτές γεωργικές εκμεταλλεύσεις.

Χαρακτηριστικά της συνεχούς υποχώρησης της παραγωγής είναι πως:

στη γεωργία είχαμε μείωση κατά 65,7% των εκμεταλλεύσεων αμπελιών
και -45,9% των αροτραίων καλλιεργειών κ.α.
στη ζωική παραγωγή είχαμε μείωση κατά 42,1% των προβάτων και κατά 38% των αιγών αλλά, ευτυχώς, αύξηση των Βοοειδών (17,1%), χοίρων (31%)και πουλερικών (17,1%)
στη μελισσοκομία σημειώθηκε κατά το ίδιο διάστημα μείωση κατά 21,6% του αριθμού κυψελών.

Επιπλέον, οι ιχθυοκαλλιέργειες της Ηπείρου (θαλασσινού και γλυκού νερού) αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες, όπως η αύξηση κόστους ιχθυοτροφών αλλά εξακολουθούν και παράγουν ποιοτικά τρόφιμα (τσιπούρα, λαβράκι, πέστροφα), αξιώνοντας σημαντικό μερίδιο στην εγχώρια και την διεθνή αγορά.
Στην παραπάνω συνολικά «αρνητική εικόνα» για την παραγωγή της Ηπείρου συντέλεσαν διάφοροι παράγοντες, όπως η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού, η μεγάλη οικονομική κρίση της χώρας κ.α. Πάντως το χρονικό διάστημα της αγροτικής ύφεσης στην Ήπειρο συμπίπτει και με την 15ετή Διοίκηση της Περιφέρειας από τον κ. Καχριμάνη και τη συνεχή του αφήγηση γα το “success story” της ηπειρωτικής αγροτικής παραγωγής.

Σε αυτό το ‘‘success story” ας προστεθούν και τα αποτελέσματα της τελευταίας απογραφής πληθυσμού που δείχνουν πως ο πληθυσμός της Ηπείρου μειώθηκε (2011-2021) κατά 5 % ,με μεγαλύτερη μείωση του πληθυσμού της υπαίθρου.

Τα κυριότερα προβλήματα του αγροτικού τομέα εστιάζονται :

Έλλειψη ολοκληρωμένου σχεδιασμού για τους επιμέρους κλάδους παραγωγής.
Μικρό μέγεθος εκμεταλλεύσεων και δυσμενής ηλικιακή κατανομή αγροτικού πληθυσμού.
Προβλήματα στο σχεδιασμό και στην εφαρμογή της νέας ΚΑΠ
Καθυστερήσεις στις επιστροφές / μη έγκαιρη καταβολή των επιστρεφόμενων
Υψηλό κόστος παραγωγής και χαμηλή παραγωγικότητα στην πλειονότητα των εκμεταλλεύσεων.
Λάθη και κυβερνητικές αγκυλώσεις στη διαδικασία ίδιας παραγωγής ενέργειας
Μικρός αριθμός συνεργατικών – συνεταιριστικών σχημάτων παραγωγής και μεταποίησης.
Χαμηλός βαθμός μεταποίησης αγροτικών προϊόντων.
Ανεπαρκείς και προβληματικές δημόσιες υποδομές.
Έλλειψη δομών τυπικής εκπαίδευσης, απουσία μηχανισμών συμβουλευτικής και τεχνικής στήριξης παραγωγών, μικρός βαθμός εφαρμογής ερευνητικών αποτελεσμάτων στην παραγωγή.

2.1.β Στόχοι πολιτικών παρεμβάσεων στον πρωτογενή τομέα και τους φυσικούς πόρους

Το «ΚΟΙΝΟ ΤΩΝ ΗΠΕΙΡΩΤΩΝ» αναγνωρίζει πως η ανάπτυξη της Ηπείρου εξαρτάται από την ανάπτυξη του πρωτογενούς τομέα και της μεταποίησης Οι πολιτικοί στόχοι προς αυτή την κατεύθυνση στα πλαίσια του στρατηγικού σχεδιασμού για την περιφέρεια Ηπείρου θα πρέπει να εστιάζουν:

Σε ένα νέο μοντέλο αγροτικής πολιτικής με επίκεντρο τον παραγωγό και στοχεύσεις τη διασφάλιση του γεωργικού εισοδήματος, την επισιτιστική ασφάλεια, την προστασία του περιβάλλοντος
Στη βιωσιμότητα πρωτογενών εκμεταλλεύσεων, με άμεσα μέτρα ενίσχυσης και εκπόνηση σχεδιασμού για τη διάρθρωση της παραγωγής και την αύξηση της παραγωγικότητάς τους και ενίσχυση συνεργατικών σχημάτων.
Στην προώθηση μεταποίησης και τυποποίησης επώνυμων αγροτικών προϊόντων. Υποστήριξη όλων των ΠΟΠ και ΠΓΕ προϊόντων
Στην ισότιμη μεταχείριση όλων των ποιοτικών αγροτικών προϊόντων προς τις ενέργειες στήριξης και προώθησης. Αξιολόγηση των αποτελεσμάτων όλων των ενεργειών προώθησης
Στον χωροταξικό σχεδιασμό με συμβολή στην προστασία και αξιοποίηση της γεωργικής γης υψηλής παραγωγικότητας.
Στην ανανέωση του αγροτικού πληθυσμού με ενίσχυση και στήριξη νέων παραγωγών και την ανάπτυξη κοινωνικών δομών στην ύπαιθρο.
Στην ορθολογική διαχείριση και αξιοποίηση φυσικών πόρων
Στην ενσωμάτωση γνώσης και καινοτομίας στην αγροτική παραγωγή.
Στην αναβάθμιση δημόσιων υποδομών.
Στη διατήρηση της βιοποικιλότητας

Η περιφερειακή αρχή θα πρέπει να δίνει εγγύηση τεσσάρων πυλώνων για τους παραγωγούς και τους καταναλωτές: ανθεκτικότητα (στην παραγωγή και το περιβάλλον), προσβασιμότητα (στα μέσα παραγωγής και την πληροφορία), ασφάλεια (για παραγωγούς και καταναλωτές) και ποιότητα (επάρκεια και ασφάλεια τροφίμων).

2.1.γ Προτάσεις για την ανάπτυξη του αγροτικού τομέα στην Ήπειρο

Για να υλοποιηθούν οι παραπάνω στόχοι η νέα περιφερειακή αρχή πρέπει να πραγματοποιήσει μια σειρά δράσεων:

Έρευνας- Εκπαίδευσης – Συμβουλευτικής

Προγραμματική σύμβαση με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων για την οργάνωση και λειτουργία του Πρότυπου Αγροδιατροφικού Τεχνολογικού Πάρκου Ηπείρου (Π.Α.ΤΕ.Π.Η.), το οποίο συστάθηκε με το Ν. 4559/2018 για την εφαρμοσμένη έρευνα στον αγροτικό τομέα.
Λειτουργία του Γεωργικού Σταθμού στον Κατσικά ως Επαγγελματικής Σχολής Κτηνοτροφίας του Ε.Λ.Γ.Ο. «ΔΗΜΗΤΡΑ» – Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων – Ε.Λ.Γ.Ο. «ΔΗΜΗΤΡΑ».
Ίδρυση και λειτουργία των προτεινόμενων από το Περιφερειακό Συμβούλιο Έρευνας & Καινοτομίας (Π.Σ.Ε.Κ.) Ηπείρου ερευνητικών Κέντρων : Κέντρο Καινοτομίας Κρέατος, Κέντρο Αναπαραγωγής και Γενετικής Βελτίωσης των Ζώων, Κέντρο Αρωματικών και Φαρμακευτικών Φυτών.
Οργάνωση μηχανισμού στις Περιφέρειες για την παροχή συμβουλών για τους αγρότες και την εφαρμογή της νέας Κ.Α.Π. στις Περιφέρειες.

Σχεδιασμού Αγροτικής Παραγωγής

Εκπόνηση των διαχειριστικών σχεδίων βόσκησης για την Περιφέρεια Ηπείρου.
Μέτρα προστασίας και αξιοποίησης για τη γη υψηλής παραγωγικότητας και τους φυσικούς βοσκοτόπους, μέσω των Τοπικών Χωρικών Σχεδίων.
Οργάνωση υπηρεσιών για την ορθολογική διαχείριση των υδατικών πόρων στην αγροτική παραγωγή.
Χωροταξικός σχεδιασμός για την ανάπτυξη της πτηνοτροφίας στο λεκανοπέδιο Ιωαννίνων.
Εκπόνηση Τοπικών Επιχειρησιακών Σχεδίων για την ανάπτυξη της αγροτικής παραγωγής. Προτεραιότητα στις αρδεύσιμες περιοχές (σήμερα καλλιεργείται το 30% των εκτάσεων με συλλογικά συστήματα άρδευσης) και σε περιοχές με παραγωγή ιδιαίτερων τοπικών προϊόντων (π.χ. αμπελουργική ζώνη Ζίτσας, οροπέδιο Χρυσοβίτσας, ακτινίδια Άρτας, ελαιοκαλλιέργεια Πέτα, εσπεριδοειδή Σαγιάδας, κηπευτικά Πρέβεζας).
Εκπόνηση οδηγών για την οργάνωση και λειτουργία βιώσιμων αγροτικών μονάδων στις κύριες καλλιέργειες και εκτροφές του τόπου.
Εκπόνηση σχεδίων ανάπτυξης ανά κλάδο κτηνοτροφικής παραγωγής (αιγοπροβατοτροφία, βοοτροφία, μελισσοκομία, χοιροτροφία).
Εκπόνηση οικονομοτεχνικών μελετών για την ανάπτυξη νέων κλάδων παραγωγής (π.χ. καλλιέργεια οσπρίων, ξηρών καρπών, φρούτα του δάσους)
Εκπόνηση μελέτης για τη δημιουργία συλλογικών αγροτικών σχημάτων (Συνεταιρισμών, Ομάδων και Οργανώσεων Παραγωγών)
Προώθηση σχημάτων σύνδεσης ήπιας αγροτικής παραγωγής σε προστατευόμενα οικοσυστήματα.
Εκπόνηση μελέτης για τις επιπτώσεις της κλιματική κρίσης και μέτρα αντιμετώπισης των επιπτώσεων στην Περιφέρεια Ηπείρου
Οργάνωση συστήματος συλλογής και αξιοποίησης γεωργοκτηνοτροφικών αποβλήτων

Βελτίωσης Δημόσιων Υποδομών – Ενίσχυσης Υπηρεσιών

Εκπόνηση σχεδιασμού (καταγραφή, μελέτη και καθορισμός προτεραιοτήτων) και υλοποίηση εκτεταμένου προγράμματος έργων για τη βέλτιστη χρήση των υφιστάμενων αρδευτικών δικτύων.
Ολοκλήρωση αναδασμών, με προτεραιότητα στη γη υψηλής παραγωγικότητας.
Οργάνωση και λειτουργία σύγχρονων τοπικών αγορών αγροτικών προϊόντων για την εύκολη και διαρκή προσέγγιση μικρών παραγωγών – καταναλωτών.
Εκτεταμένο πρόγραμμα διάνοιξης και βελτίωσης αγροτικών οδών.
Ενίσχυση ελεγκτικών μηχανισμών κατά παράνομων «ελληνοποιήσεων» κρέατος και γάλακτος
Απαίτηση από την πολιτεία για την προκήρυξη θέσεων με σκοπό την ενίσχυση των υποστελεχωμένων γεωτεχνικών υπηρεσιών της Περιφέρειας.
Ισόρροπη ανάπτυξη των υπηρεσιών ανά Περιφερειακή ενότητα

2.1.δ Προκλήσεις- Κρίσεις

Στο πρόσφατο παρελθόν η αγροτική παραγωγή ήρθε αντιμέτωπη με κρίσεις διατροφικές, επιδημιολογικές κ.α. (π.χ. σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια, γρίπη των πτηνών κ.α.) ή αλλαγές (π.χ. αυστηρό ευρωπαϊκό πλαίσιο για την ασφάλεια των τροφίμων κ.α.).

Όμως, σήμερα, γινόμαστε μάρτυρες ταχύτατων και δραματικών αλλαγών, άλλοτε θετικών (εξέλιξη επιστημονικής γνώσης, τεχνολογίας κ.α) και άλλοτε αρνητικών (δημοσιονομική κρίση, ύφεση, πανδημία COVID19 ). Σε λιγότερο από έναν χρόνο ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ενεργειακή κρίση, η ακρίβεια σε ζωοτροφές δημιούργησαν «αφόρητες πιέσεις» στην αγροτική παραγωγή αλλά και στον καταναλωτή , αφού όλα τα τρόφιμα φθάνουν συνεχώς ακριβότερα στο ράφι των μεγάλων Super market.

Από την άλλη υπάρχουν επιστημονικές φωνές που :

προσπαθούν να μεταφέρουν τις διεθνείς συζητήσεις και εξελίξεις όπως : αλλαγές στην ενωσιακή νομοθεσία, με έμφαση στην ορθή γεωργική πρακτική και τήρηση κανόνων ευζωίας (αλλαγές σε πυκνότητες σε πτηνοθαλάμους, χοιροστάσια,) αξιολογήσεις συστημάτων παραγωγής τροφίμων με δείκτες ευζωίας, ανθεκτικότητας, αξιοποίησης αυτόχθονων φυλών παραγωγής τροφίμων αποδεδειγμένης περιβαλλοντικής αξίας , σεβασμού της υγείας του καταναλωτή και αγωνιούν για το επίπεδο προετοιμασίας της αγροτικής ηπειρωτικής παραγωγής στο νέο περιβάλλον .

προειδοποιούν για την κλιματική κρίση και την επισιτιστική. Μιλούν π.χ. για πιθανή ακαρπία σε δενδρώδεις καλλιέργειες, μείωση στην ποσότητα και αλλαγή στη σύνθεση των αλιευμάτων, οικονομική αδυναμία αντιμετώπισης του αναγκαία αυξημένου κόστος ψύξης και πιθανή εγκατάλειψη χοιροτροφικών και πτηνοτροφικών μονάδων, μείωση γενικά της ζωικής παραγωγής και φυτικής παραγωγής, εναλλαγές ξηρασίας και πλημμυρών / χαλαζοπτώσεων, σφοδρές πυρκαγιές να κατακαίνε δάση και φυσική βλάστηση. Όλες αυτές οι αλλαγές θα επηρεάσουν την βιομηχανία τροφίμων και θα έχουν συνέπειες στην αναδιάρθωση της παραγωγής, καθώς και κοινωνικοοικονομικές συνέπειες.

Η αγροτική παραγωγή είναι ευάλωτη καθώς εκτίθεται συνεχώς σε αυτές τις αλλαγές. Η περιφερειακή αρχή, αν θέλει να είναι υποστηρικτική και προωθητική της αγροτικής παραγωγής, πρέπει να παρακολουθεί τις εξελίξεις, να προετοιμάζεται και να προετοιμάζει τον παραγωγικό κόσμο της Ηπείρου. Αρκεί να μπορεί να συνεργάζεται και να οργανώνει εκτός των δικών της έμπειρων υπηρεσιών και τους υπόλοιπους αρμόδιους φορείς όπως:

Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων – Περιφερειακές υπηρεσίες
Αποκεντρωμένη Διοίκηση Ηπείρου – Δ. Μακεδονίας / Δ/νση Αγροτικών Υποθέσεων Ηπείρου –Δ/νση Υδάτων Ηπείρου
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων – Σχολή Γεωπονίας
Ελληνικός Γεωργικός Οργανισμός (ΕΛ.Γ.Ο.) «ΔΗΜΗΤΡΑ»

Ινστιτούτο Τεχνολογίας Αγροτικών Προϊόντων / Τμήμα Γάλακτος και Γαλακτοκομικών Προϊόντων
Δ.Ι.ΕΚ. Ιωαννίνων
Εργαστήριο Ελέγχου Ποιότητας Γάλακτος

Οργανισμός Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (Ο.Π.Ε.Κ.Ε.Π.Ε.) – Περιφερειακή Διεύθυνση Ηπείρου – Δ. Μακεδονίας
Ενιαίος Φορέας Ελέγχου Τροφίμων (Ε.Φ.Ε.Τ.) – Περιφερειακή Διεύθυνση Ηπείρου
Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας – Παράρτημα Ηπείρου & Νήσων
Γενικοί Οργανισμοί Εγγείων Βελτιώσεων (Γ.Ο.Ε.Β.) Ηπείρου
Τοπικοί Οργανισμοί Εγγείων Βελτιώσεων (Τ.Ο.Ε.Β.) Ηπείρου
Αγροτικοί Συνεταιρισμοί – Ομάδες Παραγωγών – Αγροτικοί Σύλλογοι Περιφέρειας Ηπείρου

Επιδίωξή μας η νέα Περιφερειακή αρχή να είναι σε συνεχή συνεργασία με όλους τους αγροτικούς και επιστημονικούς φορείς αλλά και με το σύνολο των εμπλεκόμενων υπηρεσιακών δομών.

Γιατί η επιβίωση, η ανάπτυξη και η εξέλιξη της πρωτογενούς και δευτερογενούς παραγωγής δεν χρειάζεται μόνο «ανοιχτές πόρτες στους λίγους» αλλά «πολλά ανοιχτά μυαλά», «ανοιχτά δεδομένα» και «αξιολόγηση των πεπραγμένων».